از پایاننامهای ناتمام تا کتاب «هنر دینی»؛ یادگار سید مسعود مسعودیان
روایت یک ناتمام!
این کتاب، حاصل تلاقی اندیشه و یک راه ناتمام است؛ حاصل قلم پژوهشگری که میان عقل و خیال، میان تحقیق دانشگاهی و زیست شاعرانه، مسیری را آغاز کرد، اما مجال به پایان رساندن آن را نیافت.
زنده یاد سید مسعود مسعودیان، پژوهشگر هنر، خبرنگار، نویسنده، شاعر و هنرمندی حساس به جهان پیرامون، از جمله چهرههایی بود که زیست فکری او در مرز میان تأمل نظری و تجربه زیباشناختی شکل گرفت. او پیش از آنکه پژوهشگر هنر باشد، انسانی بود با دغدغه معنا؛ و پیش از آنکه به نظریه هنر دینی بیندیشد، در زبان شعر و دلنوشته، جهان را تجربه کرده بود. مجموعه شعر «شبهای تبآلود»[۱]، تنها بخشی از این تجربه زیسته است؛ تجربهای که ردّ آن را میتوان در سطرسطر این پژوهش نیز دنبال کرد.
سید مسعود، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته پژوهش هنر در دانشکده هنر دانشگاه شاهد بود. پایاننامه حاضر با عنوان «تحلیل مفهوم هنر دینی از دیدگاه آیتالله جوادی آملی» به راهنمایی جناب آقای دکتر محسن مراثی تدوین شد و مراحل علمی خود را طی کرد؛ تا آنجا که متن پایاننامه مورد مطالعه داور قرار گرفت و اصلاحات لازم نیز بر آن اعمال شد. با این همه، در روز بیستوششم مردادماه ۱۴۰۱، پیش از آنکه امکان دفاع رسمی از این اثر فراهم شود، در سانحه رانندگی، همراه با پدر و برادرزادهاش، جان خود را از دست داد و این پژوهش، ناتمام در آستانه دفاع باقی ماند.
آنچه اکنون پیش روی خواننده قرار دارد، نه یک پایاننامه صرف، بلکه کتابی برگرفته از یک پایاننامه ناتمام است؛ کتابی که با حفظ امانت علمی متن، و با حداقل مداخله و صرفاً در حد ساماندهی، ویرایش و صورتبندی کتابی، آماده انتشار شده است. کوشش گردآورنده بر آن بوده که زبان، منطق و مسیر فکری نویسنده حفظ شود و اثر، از هویت پژوهشی و اندیشگانی نویسنده فاصله نگیرد.
سید مسعود در این پژوهش، به سراغ یکی از منسجمترین نظریههای معاصر در باب هنر دینی رفته است؛ نظریهای که در منظومه فکری آیتالله العظمی جوادی آملی ریشه دارد و بر پیوند عقل، وحی، خیال و جمال محسوس استوار است.
انتخاب این موضوع، تصادفی نبود. او که خود زیست شاعرانه و هنری را تجربه کرده بود، سالها نیز بهعنوان خبرنگار در جلسات درس، سخنرانیها و محافل علمی حضرت آیتالله جوادی آملی حضور داشت و نزدیک به یک دهه با مبانی فکری و نظام اندیشهای ایشان از رهگذر پیگیری مستمر مباحث علمی و دینی آشنا شده بود. از همینرو، دغدغه او در این پژوهش، واکاوی نسبت میان هنر، معنا و دین نه در سطح احساس و ذوق فردی، بلکه در افق یک نظریه نظاممند، عقلانی و متکی بر حکمت اسلامی بود.
این اثر، پژوهشی مستقل درباره دیدگاههای حضرت آیتالله العظمی جوادی آملی در حوزه هنر دینی است و میکوشد با رویکردی علمی، مبانی و مؤلفههای این دیدگاه را از میان آثار معظم له بررسی و تحلیل کند.
این اثر، به تصریح خود نویسنده، به ساحت مرجعیت علمی و دینی حضرت آیتالله العظمی جوادی آملی (مدّظلّهالعالی) تقدیم شده است؛ و نیز به پدر و مادرش، که دعای خیر آنان همواره بدرقه راه او بوده، و به فرزندانش، سیدرادمهر و سیدمهیار. این تقدیمنامه، نه تشریفات آغاز کتاب، بلکه نشانی از پیوند میان علم، خانواده، ایمان و مسئولیت انسانی در زیست فکری سید مسعود است.
در کنار وجه پژوهشی، نمیتوان از وجه شاعرانه سید مسعود چشم پوشید. دلنوشتهها و اشعار کوتاه او آینهای از روح ناآرام، حساس و جستوجوگر اوست؛ روحی که میان عشق، فقدان، آزادی، ایمان و تنهایی در رفتوآمد بود. شاید بیراه نباشد اگر گفته شود که همین تجربههای زیسته، زمینه درک عمیقتر او از مسئله «هنر دینی» را فراهم کرده بود؛ هنری که از نظر او، نه بازی و لهو، بلکه تلاشی برای پیوند عالم شهادت و غیب است.
این کتاب، اکنون، نهفقط گزارشی از یک تحقیق دانشگاهی، بلکه یادگار اندیشهای ناتمام است؛ اندیشهای که اگرچه در مسیر دانشگاهیاش متوقف شد، اما همچنان میتواند در فضای فکری و هنری ما سخن بگوید، الهام ببخشد و پرسش بیافریند.
امید آن است که انتشار این اثر، ادای دِینی باشد به پژوهشگری که نخواست هنر را از معنا جدا ببیند؛ و تلاشی باشد برای زنده نگهداشتن صدایی که خاموش شد، اما اندیشهاش هنوز میتواند شنیده شود.
این زحمت ناچیز را به سیدمسعود مسعودیان تقدیم میکنم؛ به دوستی که سالها در کنار او زیستم، با او اندیشیدم، شنیدم و نوشتم؛ و شاهد بودم که چگونه اندیشه، هنر و ایمان را در زندگی خویش به هم پیوند زد. این کتاب، تنها حاصل یک پژوهش دانشگاهی نیست؛ یادگار مسیری است که او با جان خویش پیمود.
به یادِ مسعود؛
دوستی که اندیشه را زیست و هنر را به ایمان پیوند زد…
سید هاشم شوقی
۲۶ مرداد ۱۴۰۵
[۱] . کتاب شبهای تب آلود، سرودههایی از سید مسعود مسعودیان است که در قالب «نو» و «سپید» با مضمون «عشق» و «اندوه» فراهم آمده است؛ این اثر در سال ۱۳۸۵ در کاشان انتشارات مرسل به چاپ رسید.